Tarih Ders Anlatımları

Çok Partili Yaşam Denemeleri ve Partilerin Kurulması

Çok Partili Yaşam Denemeleri

Türkiye’de birden fazla partinin genel seçimlere katıldığı ilk seçim 1946’da gerçekleşmiştir. Ondan önceki seçimler yalnızca CHP’nin adaylarını seçme şeklinde, yani tek partili siyasi yaşam düzeninde olmuştur. Bu nedenle 1923-1946 arasında kurulan iki muhalefet partisi çok partili yaşama ge­çiş denemeleri olarak adlandırılır.

Terakkiperver Cumhuriyet Partisi Nasıl Kuruldu?

Cumhuriyeti ilan eden ve halifeliği kaldıran Halk Fırka­sı’na karşı Kurtuluş Savaşı’nın önemli kişileri; Kazım Karabekir, Ali Fuat  Cebesoy,  Rauf  Orbay, Refet Bele 17  Kasım 1924’te Terakkiperver  Cumhuriyet Fırkası‘nı kurmuştur.

  • Mustafa Kemal, İngiltere ile yaşanan Musul Sorunu sırasında bu partinin kurulmasının sakıncalı olacağını belirtmiş; buna rağmen parti kurucuları ısrarlı olunca ordunun siyasetten ayrılması ile ilgili ikinci adım olan ya milletvekilliği ya da subaylık yapılması ile ilgili düzenleme gerçekleştirilmiştir.
  • Bu parti bir anda karşı devrimcilerin dayanak noktası ol­muş (parti kurucularının doğrudan hedefleri olmasa da) cumhuriyete, laik düzene ve vatanın bölünmez bütünlüğüne yö­nelik Şeyh Sait İsyanı’nın 13 Şubat 1925’te çıkmasına neden olmuştur. Ayaklanma sırasında İsmet İnönü Başbakanlığa getirilmiş; Meclis Takriri Sükun Yasası‘nı çıkarmıştır. 
  • Takrir-i Sükun Yasası 4 yıl yürürlükte kalmış ve karşı devrimcilerin hareketlerinin bastırılmasında aracı olarak kullanılmıştır. Bu yasa devrim değildir. Devrimlerin yerleşmesi ve korunması amacıyla yürürlüğe konulmuştur.
  • İstiklal Mahkemeleri yeniden kurularak isyan bastırılmış­tır. 1925 yılının 75 milyonluk bütçesinin 25 milyonu bu işe harcanmıştır.
  • İstiklal Mahkemesi Takriri Sükun Yasası’na dayanarak Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘nın kapatılması için İçişleri Bakanlığı’na başvurmuş ve parti kapatılmıştır.
  • Musul Meselesi de aleyhimize sonuçlanmıştır.
  • Bu olay, daha demokratik olgunluğa ulaşılamadığının ve devrimlerin benimsetilmesinin zaman alacağının göstergesi olmuştur.
  • 16 Haziran 1926’da Atatürk’e İzmir’de karşı devrimciler tarafından bir suikast düzenlenmek istenmiştir. Tertip öğrenilince kurulan İstiklal Mahkemesi olaydan sorumlu olanları idam ettirmiştir.

Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Kuruldu?

Atatürk devrimlerin yerleştiğini ve halkın siyasi olgunluğa ulaştığını düşünmüştü. Mecliste tek parti idaresinde Hükümetin (yürütmenin) iyi denetlenemediği ve halkın istek ve görüşlerinin Meclis’e tam olarak yansımadığını düşünüyordu.

1929’da Dünya Ekonomi Krizi sırasında Atatürk, devletçi ekonomiyi benimseyen Halk Fırkasına liberal ekono­mi modeliyle muhalefet edecek bir parti kurması için Fethi Okyar‘ı ikna etti.

Atatürk SCF kurulunca CHP Genel Başkanlığını, cumhurbaşkanlığı makamını tarafsızlaştırmak için bı­rakmıştır.

SCF kurulunca rejim karşıtları yine bu partiyi kullanmak istemişler, bunun üzerine Fethi Bey partisini kapatmıştır. Bu olayın sonrasında çıkan Menemen Olayı rejim kar­şıtlarının varlığını devam ettirdiğinin kanıtı olmuştur.

Yorum Alanı