Tarih Ders Anlatımları

Senedi İttifak, Tanzimat ve Islahat Fermanı

Senedi İttifak (1808)

Ayanlar ile Padişah arasında ya­pılan bir sözleşmedir. Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa’nın girişimleriyle gerçekleşmiştir. Buna göre; ayanlar merkeze bağlılığına, devlet emirlerine ve yapılacak ıslahatlara sadık kalacağına söz veriyor; Padişah da, ayanların varlıklarını ve kendi bölgelerinde elde etmiş oldukları hakları tanıyordu. Padişah çaresizlik içinde kabul ettiği bu belge ile, ilk kez kendi otoritesi yanında başka bir otoriteyi tanıyor ve kendi yetkilerini sınırlamış oluyordu.

Önemli maddeleriyse şunlardı:

Ayanlar, padişaha bağlı kalacaklardır ve asker toplamaya yardımcı olacaklardır.

Vergiler ağır olmayacak, devlete ait vergilere kimse do­kunmayacaktır.

Sadrazamın kanun ve Sened’e uygun emirlerine itaat edilecek, uygun olmayanlarına ise hep birlikte karşı durulacaktır.

İstanbul’da bir isyan çıktığında ayanlar, emir beklemeksizin harekete geçip isyanı bastıracaklardı.

Vakayı Hayriye (Hayırlı Olay) (1826): Daha önce bir­ çok padişahın kaldırmak istediği, ancak başarılı olamadığı Yeniçeri Ocağı’nı, II. Mahmut şiddet yoluyla kaldırdı. Yeniçe­rilerin büyük kısmı öldürüldü. Bu arada Yeniçeri Ocağı’nın bağlı olduğu Bektaşi Tarikatı da kaldırıldı. Yeniçeri Ocağı’nın yerine ‘”Asakir-i Mansure-i Muhammediye” adlı yeni bir ocak kuruldu.

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla ıslahat hareketlerinin önündeki silahlı güce sahip engel kaldırılmış ol­du. II. Mahmut’un ıslahatlarını başarıyla gerçekleştir­mesine de imkan sağladı.

Tanzimat Fermanı (1839) (Gülhane Hattı Hümayunu)

Hazırlayıcısı Hariciye Nazırı (Dışişleri Bakanı) Mustafa Reşit Paşa’dır. Padişah Abdülmecit tarafından yayınlan­dı (3 Kasım 1839).

Tanzimat Fermanı Maddeleri:

Müslim, gayrimüslim herkese can, mal, ırz güvenliği ve özgürlüğü verilecektir. (Osmanlılarda ilk kez birey hak ve özgürlükleri güvence altına alınmıştır.)

Vergiler herkesin gelirine göre düzenli olarak alınacaktır. Müslim, gayrimüslim herkes aynı oranda vergi verecektir. (Böylece din ayrımınadayalı cizye, haraç türü vergiler kaldı­rılmıştır.)

Herkes kanun önünde eşit sayılacak, mahkemeler açık yapılacak, hiç kimse haksız yere cezalandırılmayacaktır.

Askere alma ve terhis işleri düzene konulacaktır. Müs­lim, gayrimüslim herkes askerlik yapacaktır. Askerlik vatan­ daşlık görevi kabul edilecektir.

Müsadere (zoralım) sistemi kaldırılacaktır. Herkes mal­ mülk sahibi olabilecek ve miras bırakılabilecektir.

İltizam yoluyla vergi toplama sistemi kaldırılacaktır. Mültezimlerin yerini vergi memurları alacaktır. Rüşvet ve iltimas yasaklanacaktır.

Tanzimat Fermanı’nın yayınlanmasıyla, Avrupalı dev­letlerin, özellikle de Rusya’nın azınlık haklarını baha­ne ederek Osmanlı Devleti’nin içişlerine karışması engellenmek istenmiştir. Böylece Rusya’dan uzakla­şılacak ve İngiltere ile Fransa’nın desteği sağlanmış olacaktı.

İç politikada ise amaç; Osmanlı yönetimindeki tüm halklara eşit haklar vererek, imparatorluğun dağılma­sını engellemek ve devletin bütünlüğünü korumaktır.

Tanzimat Fermanı ile padişah, kendi mutlak gücünün üstünde, kanun gücünün varlığını kabul ediyordu. Her gücün üstünde, kanun gücünün olduğunun kabul edilmesiyle Osmanlı Devleti’nde ilk kez “Hukukun üs­tünlüğü” ve “Hukuk Devleti’ anlayışını ortaya koyuyordu. Padişah, fermanın sonuna koyduğu bir mad­de ile yemin ederek fermandaki yasalara uyacağını belirtiyor ve herkesin de uymasını istiyordu.

Osmanlılarda ilk anayasal ve demokratikleşme hareketi­dir denilebilir. Ancak bu demokratik haklar Avrupa’daki gibi halk mücadelesi sonunda kazanılmamış olup, padişahın tek yönlü iradesiyle verilmiş haklardır. Bu da Ferman’ın benim­senmesini ve uygulanmasını zorlaştırmıştır.

Islahat Fermanı (1856)

Osmanlı Devleti’nin Tanzimat Fermanı’yla verdiği hakla­rı yeterli bulmayan Rusya’nın, tekrar azınlık haklarını bahane ederek Osmanlı içişlerine karışması İngiltere ve Fran­sa’yı rahatsız etti. Bu nedenle azınlıklara birtakım hakların daha verilmesi için İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti’ne baskı yaptı. Osmanlı Devleti de Kırım Savaşı’nda Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’nın desteğini almak istiyordu. Bunların sonucunda sadece gayrimüslimlere bazı haklar getiren Islahat Fermanı yayınlandı.

Islahat Fermanı Maddeleri:

Herkese din ve mezhep özgürlüğü tanınacaktır. Gayrimüslimleri küçük düşürücü sözler kullanılmayacaktır.

Gayrimüslimler il meclislerine girebilecektir.

Gayrimüslimlere ait okullar, hastaneler, ibadethaneler tamir edilebilecektir.

Vergi veren herkes mal-mülk sahibi olabilecek ve ticari şirket kurabilecektir.

Hapishaneler  ıslah edilecek ve kanunlar  gayrimüslim uyruğun dillerine de çevrilecektir.

Mahkemeler açık yapılacak ve herkes kendi dinine göre yemin edecektir.

İşkence, dayak ve angarya kaldırılacaktır.

Gayrimüslimler askerlik görevine karşılık nakdi bedel ödeyebilecektir.

Bu ferman, Tanzimat Fermanı’nın bir devamı gibi gö­rünse de aralarında önemli farklar vardır. Tanzimat Fermanı’yla Müslim ve gayrimüslimler arasında sağlanan eşitlik, bu ferman ile Müslümanların aleyhine bozulmuştur. Bu da Müslüman halkın tepkisine ne­den olmuştur.

Bu fermanla, Avrupalıların Osmanlı içişlerine karış­masını engellemek ve Osmanlı toprak bütünlüğünün korunması amaçlanmıştır. Ancak bu fermanın Paris Antlaşması’na eklenmesi ve uygulanma garantisinin Avrupalı devletlere verilmesi, Osmanlı içişlerine daha çok karışılmasına neden olmuştur.

Yorum Alanı