Tarih Ders Anlatımları

Türk-İslam Kültür ve Uygarlığı Özet

Türk-İslam Kültür ve Uygarlığı Özet

Ahilik (Ahi teşkilatı): Anadolu Selçukluları döneminde Müslüman esnaflar arasında Anadolu’da ortaya çıkan örgütlenmedir. Sadece Müslümanlar girdiği için dini nitelik taşır. Çıraklık eğitimi vermekle birlikte ürün kalitesi ve fiyat kontrolünü yaparlar. Amaç tüketici haklarını korumaktır.
Amid: Şehir ve kasabalarda mülki idareden sorumlu kişi.
Amil: Şehirlerde mali işlere bakan kişi.
Arap Ata Camii: Karahanlılar döneminde Orta Asya’da yapılan ilk Türk- İslam mimari eseridir.
Ariz (Emir-i Arz): Arz divanı denilen ordunun ihtiyaçlarının görüşüldüğü divana başkanlık eden kişidir.
Atabetül Hakayık: Karahanlılar döneminde Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılan eserdir.
Atabey: Selçuklularda sancağa gönderilen meliklerin yanındaki deneyimli devlet adamlarına verilen addır. (Şehzade hocaları olup Osmanlıda lala denmektedir.) Bazı dönemler atabeyler gittikleri bölgelerde etkinlik kazanarak bağımsız davranmışlar atabeylikler kurmuşlardır. (merkezi otoritenin sarsılması)
Avasım: Abbasilerin Bizans sınırındaki fetih bölgelerine kurduğu Türk yerleşim bölgeleridir.
Batınilik: Büyük Selçuklular dönem inde Hasan Sabbah önderliğinde devleti yıkmaya yönelik ortaya çıkan Şii nitelikli harekettir. Merkezi Alamut Kalesi’dir.
Camedar: Hükümdarın kıyafetlerinden sorumlu kişidir.
Celali Takvim i: Büyük Selçuklular devrinde Melikşah tarafından Ömer Hayyam’a yaptırılan takvimdir. Yapılma amacı ekonomik alandaki sıkıntıları gidermek ve vergi dönemlerini belli bir düzene koymaktır. Sadece ekonomik alanda kullanılır. Adını Melikşah’ın Celaleddin unvanından alır.
Çaşnigir: Sarayın yemek işlerinden sorumlu kişidir.
Çetr: Atlastan yapılma hükümdar gölgeliğidir. Bağımsızlığın sembollerindendir.
Çinicilik: Toprağın sırlanarak çeşitli nakışlarla süslenip pişirilmesiyle ortaya çıkan süsleme sanatıdır. (Anadolu’da bu alanda en gelişmiş şehirler Kütahya, Bursa ve İznik’tir.)
Darüşşifa: Hastane (sosyal devlet)
Divan ı Mezalim: İlk Türk-İslam devletlerinde en yüksek mahkemedir. Siyasi suçlara bakar.
Divan-ı L ügati’t Türk: ilk Türkçe sözlük olup Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmıştır. Ulusçu nitelik taşır.
Devrin Türk boylarında kullanılan kelimeler ve atasözlere yer verilir. Boyların yaşadığı bölgelerle ilgili haritalar da içermektedir.
Divan-ı Hikmet: Türk- İslam tasavvuf edebiyatının ilk yazılı örneğidir. Karahanlılar döneminde yazılmıştır.
Divan- İstifa: Mali işlerin görüşüldüğü meclistir.
Divan-ı Tuğra: İç ve dış yazışmalar meclisidir.
Divan-ı Arz : Ordunun ihtiyaçlarının görüşüldüğü meclistir.
Divan-ı İşraf: İdari işlerin denetiminin yapıldığı meclistir.
Ebru: Kağıt süsleme sanatıdır.
Emir-i Alem: Devlete ait bayrağı taşıyan görevlilerin başıdır.
Emir-i Ahur : Hükümdar ve kapıkulu askerlerinin atlarının bakımından sorumlu kişidir.
Emir-i Candar: Saray muhafızlarının başıdır.
Emir-i Dad: Örfi hukuka bakar.
Emir-i Silah: Hükümdarın silahlarını taşıyan, aynı zamanda saray silahhanesine bakan görevlilerin başıdır.
Em irü’l Ümera: Ordu komutanıdır.
Fütüvvetname: Ahilik ilkelerini içeren belgelerdir.
Gulaman-ı Saray: Yabancılardan çocuk yaşta alınan yetiştirilen merkezdeki paralı askerler (Osmanlıdaki kapıkulu askerileri) yabancılardan alınmasının nedeni merkezi otoriteyi sağlamaktır.
Gulam: İlk Türk-İslam devletlerinde yabancı çocukların Türk-İslam geleneklerine göre yetiştirilerek devlet kademelerine ve orduda göreve getirilmeleridir. Amaç merkezi otoriteyi sağlamaktır. (Osmanlıda devşirme)
Gulamhane: Gulam (devşirme) askerlerinin yetiştirildiği yerdir.
Hacip : Hükümdar ve vezirden sonra gelen en büyük görevli idi. Başkanlarına hâcibu’l hüccap veya hashacip denilirdi. Görevleri hükümdarla diğer devlet görevlileri ve halk arasında görüşmeyi ve irtibatı sağlamaktı.
Has arazi: Padişaha ait topraklar.
Hat: İslamiyetin kabulüyle Türk sanatına girmiş güzel yazı sanatıdır. Heykelciliğin İslam’da yasaklanması hattın gelişmesini sağlamıştır.
Hassa birlikleri: Türklerden seçilerek oluşturulan atlı birlikler.
Hattat: Hat yazan kişi. (Osmanlıda matbaanın gelmesine ekonomik ve dini gerekçelerle tepki göstermişler, bundan dolayı devlet matbaası geç kurulmuştur.)
Hazine-i Amire: devlet hazinesi
Hazine-i Hassa: padişahın kedisine ait hazine
İmarethane: yoksulların barındığı günümüzdeki aşevleridir. (sosyal devlet)
Kakmacılık: ahşap, yaş, metal üzerine belirli bir desen şekillendirilerek açılan oyuklara gümüş, altın, sedef gibi madenlerin gömülerek yapıldığı süsleme sanatıdır.
Kümbet: İsşamiyet öncesi çadır kültüründen esinlenilerek oluşturularak mimari yapıdır. Genellikle dini mimaride (türbelerde) kullanılır.
Külliye: cami etrafında diğer sosyal kurumların bir arada toplanmasına verilen addır.
Kutadgu Bilig: Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacip tarafından yazılan siyasetname tarzında yazılan eserdir. Kutsal bilgi anlamına gelmekte olu siyasi öğütler içerir.İlk türk İslam eseri olarak bilinir.
Kadılkudat: şeri hukuka bakar. Kadıları ve müderrisleri atar. (Osmanlıda kazasker)
-Melik: Selçuklularda hanedanın erkek üyelerine ve hükümdar çocuklarına verilen unvandır. Devlet deneyimi için illere gönderilseler de yetkileri kısıtlanmıştır. Amaç merkezi otoriteyi sağlamaktır.
Mevali: Emevi Araplarının yaptığı milliyetçilik anlayışıdır. Müslüman olsa dahi Arap olmayanların köle olarak görülmesidir. Buna tepki olarak Arap olmayan Müslümanlar arasında Şuubiye hareketi ortaya çıkmıştır.
Muhtesip: Belediye işleri ve sosyal gereksinimlerin süzenini sağlayan kişidir. (günümüzdeki belediye başkanı)
Muhakemetül Lügateyn: XIII. Yüzyılda Çağatay Hanlığı döneminde Hakaniye Türkçesiyle Ali Şir Nevai tarafından kaleme alınmış olan eser, Türkçenin Farsça’ya üstünlüğünü kanıtlamak amacıyla yazıldığı için ulusçu nitelik taşır.
-Naip: Anadolu Selçuklularında hükümdar danışmanı
Niyabet-i Saltanat: Anadolu Selçuklularında görülen meclis türüdür. Padişah merkezde olmadığı zaman vekaleten işleri yönetir.
Nizamiye Medreseleri: XII. yüzyılda Büyük Selçuklular döneminde Alparslan’ın emriyle yapımına başlanan ve
Vezir Nizamülmülk tarafından Melikşah döneminde Bağdat’ta açılan okuldur. Amaç devlet memuru ihtiyacını karşılamaktır. İslam dünyasındaki ilk yüksek öğrenim merkezi olarak bilinir. Öğrencilere yatılı ve burs imkanlarının tanınması sosval devleti gösterir.
Pervaneci: Anadolu Selçuklularında ikta defterlerini tutan divan görevlisidir. (Osmanlıdaki nişancı)
Reisü’l Bahr: Donanma komutanıdır.
Ribat: Karahanlılarda kervansaraylara verilen ad. Türk İslam tarihinde kervansaraylar ilk Karahanlılarda görülmektedir. Ticareti geliştirmek amaçlanmıştır.
Siyasetname: edebiyatta siyasilere öğütler veren bir tür olarak bilinmektedir. Siyasetname adıyla yazılan en önemli eser XII. yüzyılda Selçuklular devrinde yaşayan vezir nizamülmülkün kaleme aldığıdır.
Subaşı: Şehirlerde güvenliği sağlayan komutanlardır.
Şıhne: ilk Türk-İslam devletlerinde askeri vali.
Tolunoğlu Ahmet Camii: IX. Yüzyılda yapılan Mısır’daki ilk Türk -İslam mimari eseridir.
Tuğrai (m ünşii): Anadolu Selçuklularında belgelere padişahın tuğrasını çeken kişidir.
Uc: Anadolu Selçuklularında Bizans sınırına verilen addır. Moğol istilasından kaçan Türkmen boylarının
yerleştirilmesi sonucu uc beylikleri ortaya çıkar.

Yorum Alanı